Vì sao cố gắng gấp đôi chưa chắc ra kết quả gấp đôi

Có một video tui xem năm 2025 mà đến giờ vẫn nhớ. Nó nói về luật hàm mũ (Power Law), thứ mà nhiều người nghĩ là chuyện của dân toán, chẳng liên quan gì đến cuộc sống hằng ngày. Tui cũng từng nghĩ vậy. Tui đoán nhiều bạn đọc đến đây sẽ muốn lướt qua vì thấy nó mới và có vẻ phức tạp. Cứ ở lại thêm vài phút, vì ý chính rất đời thường.

#Câu hỏi nhiều người giỏi nghề từng hỏi

Hình dung bạn là người làm nghề đã mười năm, như bác sĩ hay luật sư. Chuyên môn tốt, đồng nghiệp nể. Nhưng đời sống của bạn vẫn ở mức bình thường, không có gì nổi trội.

Trong khi đó, có người trẻ hơn, chuyên môn chưa chắc bằng bạn, lại đi nhanh hơn hẳn. Bạn thấy họ mua thêm xe, tậu thêm đất. Câu hỏi nảy ra rất tự nhiên: "Sao cuộc đời không công bằng với mình? Mình cố gắng, hy sinh đủ thứ mà cơ hội vẫn không đến."

Nhiều người rồi đi tìm một "bí mật" nào đó. Học thêm, đi lớp chuyên sâu. Và gặp không ít lời hứa kiểu "chắc chắn viral" hay "nhân đôi doanh thu". Hứa thế thì dễ gây thất vọng, rồi người ta bỏ cuộc, mất luôn cả niềm tin lẫn thời gian.

Điều tui rút ra từ video là câu trả lời không nằm ở bí mật nào. Nó nằm ở chuyện bạn đang chơi loại game nào.

#Pareto, Strogatz và hai kiểu game

Cuối thế kỷ 19, Vilfredo Pareto, một kỹ sư người Ý, để ý một điều lạ: của cải trong xã hội không chia đều như chiều cao con người. Một nhóm nhỏ nắm phần lớn. Và trong nhóm nhỏ đó, lại có một nhóm nhỏ hơn nắm phần lớn của phần lớn. Cứ xoáy xuống như vậy. Ông gọi đó là quy luật hàm mũ.

Trong video, giáo sư toán Steven Strogatz của Cornell giải thích rất gọn. Khi các yếu tố ngẫu nhiên cộng dồn, như gen của bố cộng gen của mẹ ra chiều cao của con, bạn có phân bố chuẩn. Mọi người gần nhau, hiếm ai vượt ra ngoài quá xa. Nhưng khi các yếu tố nhân chồng, như vốn nhân cơ hội nhân thời gian nhân hiệu ứng mạng lưới, kết quả sẽ rất chênh nhau. Đó là Power Law.

Đầu vào tăng thêm một chút trong game nhân chồng có thể làm đầu ra tăng gấp nhiều lần, nhưng cũng có thể chẳng tăng chút nào.

Đây là chỗ tui "à" lên. Phần lớn chúng ta lớn lên với tư duy cộng dồn: làm thêm giờ thì được thêm tiền, học thêm khóa thì giỏi thêm. Với nhiều loại công việc, điều đó đúng. Nhưng ở những chỗ mà giá trị được nhân lên (thương hiệu cá nhân, sản phẩm, tài sản có thể mở rộng), cố gắng thêm 20% không có nghĩa kết quả thêm 20%.

Nên khi bạn làm cực mà chưa thấy khác, có thể không phải bạn lười hay kém. Có thể bạn đã đặt sức vào chỗ chạy theo luật cộng.

#Thiên nhiên cũng dạy bài này

Video có nhắc một ví dụ ngoài kinh tế: chính phủ Mỹ từng theo chính sách dập mọi đám cháy rừng, rồi sau đó nhìn lại cách làm đó. Ý nghĩa chung tui hiểu là: trong hệ thống có luật hàm mũ, sự kiện lớn hiếm nhưng quyết định phần lớn kết quả. Cố dập tất cả sự kiện nhỏ chưa chắc làm hệ thống an toàn hơn.

Áp vào chuyện đi làm, nghĩa là đừng chia công sức đều cho mọi việc. Một vài việc, vài mối quan hệ, vài kỹ năng sẽ chiếm phần lớn kết quả của bạn. Việc của bạn là tìm ra chúng, thay vì cố giỏi đều tất cả.

#Làm gì khi hiểu ra điều này

Hiểu luật hàm mũ không biến bạn thành người đi xa chỉ sau một đêm. Nhưng nó đổi câu hỏi. Thay vì "Mình cần làm thêm gì?", bạn hỏi "Việc nào của mình có khả năng được nhân lên?".

Vài gợi ý nhỏ để bắt đầu:

• Liệt kê các việc bạn làm trong tuần, đánh dấu việc nào tạo ra kết quả mà tuần sau vẫn còn tác dụng.
• Với kỹ năng, chọn một kỹ năng có thể ghép với nghề của bạn (như AI với nghề của bạn), thay vì học thêm một thứ rời rạc.
• Tạo ra thứ có thể dùng lại: bài viết, quy trình, mẫu biểu, sản phẩm nhỏ.

Tui cũng từng đứng chỗ bạn, nghĩ rằng mình chưa đủ cố gắng. Hóa ra chuyện nằm ở chỗ khác.