Bạn bè đã mua căn nhà thứ hai, thứ ba. Còn bạn vẫn đang "để ngày mai".
Bài này dành cho anh em hay overthinking: nghĩ nhiều, làm chưa bao nhiêu. Tối nào cũng tự hứa "mai bắt đầu", rồi lướt mạng đến hai giờ sáng, trong đầu vẫn canh cánh dự án dang dở. Sáng hôm sau thức dậy với cảm giác tiếc nuối vì thời gian lại trôi.
Nếu đúng, bạn không một mình. Và có tin tốt: nó không phải bản chất lười của bạn.
Trì hoãn thường là cách não đối phó với lo âu, không phải lười. Càng tự ép "tui phải làm", não càng kháng cự. Cách thoát không phải thêm ý chí mà là hạ độ khó của bước đầu tiên xuống mức đủ nhỏ để não không kịp sợ.
Chuyện J.K. Rowling và chuyến tàu năm 1990
Rowling, mẹ đẻ của Harry Potter, có ý tưởng ban đầu trên một chuyến tàu năm 1990. Nhưng theo câu chuyện tui đọc được, bà mất tới năm năm mới thật sự bắt đầu viết. Suốt thời gian đó bà chỉ "nghĩ", trong lúc cuộc sống rất khó khăn.
Điều làm tui nhớ là bước ngoặt: bà quyết định dành hai giờ mỗi ngày để viết ở quán cà phê, không chờ cảm hứng nữa. Không phải một kế hoạch lớn. Chỉ là một khung giờ cố định, một nơi cố định.
Và tui tự hỏi, nếu biết cách này sớm hơn thì năm năm đó có thể ngắn lại bao nhiêu. Darwin cũng vậy, nghe nói ông mất hơn hai mươi năm từ lúc nảy ý tưởng về tiến hoá đến khi xuất bản. Người giỏi cũng trì hoãn. Khác biệt là họ tìm ra cách bắt đầu.
Vì sao não cứ trì hoãn
Anh em hay tự trách mình lười. Theo tiến sĩ Neil Fiore trong cuốn "The Now Habit", trì hoãn không phải lười biếng mà là cơ chế tâm lý để đối phó với lo âu. Thêm vào đó có chuyện phản kháng tâm lý (psychological reactance): bị ép làm gì thì não càng muốn chống lại.
Nói cho dễ hiểu, trong đầu bạn có hai phe:
- Vỏ não trước trán nói: "Làm việc này sẽ tốt về lâu dài."
- Hệ viền não đáp: "Nhưng cảm giác khó chịu ngay bây giờ quá mạnh."
Và hệ viền thường thắng vì nó rẻ và nhanh. Cho nên cách bạn tự nhủ "mình phải làm" thường chỉ làm phe kia gân cổ hơn.
Bốn kiểu trì hoãn, bạn thuộc kiểu nào
- Trì hoãn né tránh. Sợ thất bại hoặc sợ thành công nên tìm cớ hoãn, đợi "hoàn hảo" mới làm. Dấu hiệu: thiếu tài liệu, chưa đủ chuẩn bị.
- Trì hoãn mệt mỏi. Bắt đầu hăng, giữa chừng cạn sức, bỏ dở. Dấu hiệu: nhiệt huyết hết nhanh.
- Trì hoãn quyết định. Quá nhiều lựa chọn gây tê liệt. Bạn nghiên cứu mãi mà không chọn nổi.
- Trì hoãn cảm xúc. Chỉ làm khi thấy đúng tâm trạng, đúng thời điểm.
Nhận ra kiểu của mình rất đáng giá, vì mỗi kiểu cần thuốc khác nhau. Né tránh thì cần hạ chuẩn bước đầu. Mệt mỏi thì cần chia nhỏ và nghỉ. Quyết định thì cần chọn một và cam kết. Cảm xúc thì cần khung giờ cố định thay vì chờ tâm trạng.
Cảm hứng không đến trước khi bắt đầu. Nó thường đến sau khi bạn đã ngồi xuống làm.
Một cách bắt đầu đủ nhỏ
Tui không có phép màu. Nhưng có vài việc gần với điều Rowling đã làm:
- Chọn một khung giờ cố định mỗi ngày, bắt đầu với hai mươi đến sáu mươi phút cho một việc duy nhất. Ghi vào lịch như một cuộc hẹn.
- Chọn một nơi cố định. Quán cà phê, góc bàn, bàn làm việc, nơi nào cũng được miễn là cùng một chỗ. Não học được tín hiệu "tới giờ".
- Hạ độ khó bước đầu. Thay vì "viết sách", làm "viết ba câu". Thay vì "tập thể dục", làm "mặc đồ tập vào". Làm xong bước nhỏ thì không bắt buộc làm tiếp, nhưng thường bạn sẽ làm tiếp.
- Bỏ chờ cảm hứng khỏi kế hoạch. Kế hoạch dựa vào cảm hứng là kế hoạch dựa vào may.
- Rủ một người đồng hành. Gửi bài này cho người bạn cũng hay chần chừ, cùng hẹn báo cáo nhau mỗi tối.
Bạn không cần công thức hoàn hảo. Bạn cần một lần làm đầu tiên, rồi một lần nữa vào ngày hôm sau.
- Xác định bạn thuộc kiểu trì hoãn nào trong bốn kiểu: né tránh, mệt mỏi, quyết định hay cảm xúc.
- Chọn một việc đang trì hoãn và rút nó xuống bước đầu tiên làm được trong mười phút.
- Đặt một khung giờ và một nơi cố định, bắt đầu từ ngày mai, không chờ tâm trạng.
- Gửi bài này cho một người bạn cũng hay chần chừ và hẹn nhau báo cáo mỗi tối.