Có một lời hứa rất hấp dẫn đang lan khắp nơi: tự làm một mình, không sếp, không đội nhóm, làm hay nghỉ đều có kết quả. Tui không nói kinh doanh một người (solopreneur) là sai. Tui chỉ muốn bạn thử một bài tập nhỏ trước khi quyết định ôm hết mọi thứ.
Bài này tui viết dựa trên David Ricardo, ông tổ của kinh tế học cổ điển, người hai thế kỷ trước đã giải bài toán nên ôm hết hay nên chia vai, cộng với quan sát cá nhân của tui khi cùng anh Đắc dựng Conan School.
Tự chủ nghề nghiệp không có nghĩa là tự làm mọi thứ. Mô hình một người có một lỗ hổng về cấu trúc, và những người trông như thành công một mình thường có vài người đứng phía sau.
Bài tập 30 giây
Ngồi lại nửa phút và nghĩ: trong ngành của bạn, ai đang kinh doanh một người mà thật sự sống khỏe? Không phải những cái tên nước ngoài bạn chưa từng gặp, mà là người thật, bạn biết mặt biết tên.
Tui đoán bạn nghĩ ra được một, cố lắm hai người. Và khi nhìn kỹ, chính họ cũng không hẳn một mình: anh A có vợ lo sổ sách, chị B có em gái lo nội dung, anh C thuê hai bạn làm tự do chạy quảng cáo. Họ gọi là kinh doanh một người, nhưng quanh họ thường có ba bốn người ẩn phía sau mà mình không thấy (hé hé). Tui không vạch trần ai cả. Tui chỉ muốn bạn tự hỏi: nếu ngay cả người "thành công một mình" cũng không thật sự một mình, thì khẩu hiệu đó có đang nói đúng sự thật không?
Điều Ricardo đã chỉ ra
Ricardo gọi quy luật đó là lợi thế so sánh (comparative advantage). Nói gọn: kể cả khi bạn giỏi viết, giỏi tư vấn, giỏi quay dựng, giỏi chốt khách, bạn vẫn nên tập trung vào việc bạn giỏi nhất và để người khác lo phần còn lại.
Lý do đơn giản. Mỗi giờ bạn chỉnh hình, dựng video, trả lời tin nhắn là một giờ bạn không dùng cho thứ chỉ mình bạn làm được: chuyên môn lõi, thứ khiến khách hàng chọn bạn thay vì chọn AI hay một lựa chọn rẻ hơn.
Tui có gặp lại một anh huấn luyện viên thể hình từng dạy tui. Anh kể mệt lắm: video tập miễn phí đầy trên mạng, AI cũng lên được giáo án, khách thưa dần. Anh ôm hết mọi việc: dạy học viên, quay video, chạy quảng cáo, nhắn tin chăm sóc, làm 12 tiếng mỗi ngày mà vẫn thấy chênh vênh. Ngược lại, Kayla Itsines, cũng từng là huấn luyện viên, không ôm hết. Cô tìm người lo công nghệ, người lo vận hành, người lo nội dung, còn mình tập trung vào thiết kế chương trình tập, thứ cô giỏi nhất, và dựng nên ứng dụng Sweat. Cùng nghề, cùng đam mê, khác nhau ở chỗ một người có đội, một người làm một mình.
Chuyên môn lõi là phần chỉ bạn làm được. Mọi thứ khác đều nên được hỏi: có ai làm giúp được không?
Hai điều ít ai nói về mô hình một người
Thứ nhất là khách hàng từ đâu ra. Hãy nhìn những người làm một mình trông có vẻ ổn. Khách của họ thường đến từ mối quan hệ gây dựng nhiều năm, từ uy tín tích lũy hồi còn đi làm, từ bạn bè và đồng nghiệp cũ đã tin sẵn. Đó là vốn quan hệ (social capital) được tích từ trước. Nếu bạn chưa có, hoặc nó cạn dần, thì làm một mình sẽ rất mệt.
Thứ hai là chuyên môn sẽ đi về đâu. Khi mọi việc đổ lên một người, thời gian dành cho chuyên môn lõi bị nuốt dần bởi việc vặt. Sau một thời gian, chính thứ làm bạn khác biệt lại là thứ bạn ít có giờ để trau dồi nhất.
Một đội nhỏ 3-4 người
Thoát khỏi làm thuê không có nghĩa phải ôm hết. Tui nghĩ về một đội nhỏ thế này:
- Một người giữ chuyên môn lõi. Có thể là bạn.
- Một người lo kênh tiếp cận khách: nội dung, quan hệ, quảng bá.
- Một người lo vận hành và chăm sóc: quy trình, tin nhắn, lịch hẹn.
- Một người hoặc AI lo phần kỹ thuật lặp lại: dựng, soạn, sắp xếp.
Mỗi vai không nhất thiết là một nhân viên toàn thời gian. Có thể là đối tác, bạn làm tự do, người thân, hoặc công cụ AI. Điều quan trọng là bạn biết vai nào đang trống.
- Ghi ra tuần qua bạn dùng thời gian vào những việc gì.
- Gạch chân phần chỉ bạn làm được, đó là chuyên môn lõi.
- Với mỗi việc còn lại, hỏi: ai hoặc công cụ nào làm thay được?
- Chọn một việc để giao ra trước, thử trong hai tuần.
- Nhìn lại danh sách người đã giúp bạn, gọi tên họ và nhìn rõ vai của họ.