Sáng nọ tui ngồi quán cà phê quen, thấy anh chàng bàn bên ghi chép rất hăng vào sổ tay. Tui tò mò liếc qua. Toàn là "10 thói quen của người thành công", "7 bí quyết", "5 cách tư duy của người giỏi". Nhìn mấy dòng đó, tui nhớ ngay một ý của Naval Ravikant, nhà đầu tư thiên thần mà tui rất ngưỡng mộ, trong cuốn The Almanack of Naval Ravikant.
Ý đó đại khái: thành công phần lớn là tránh làm những việc ngu ngốc, hơn là làm những việc xuất sắc.
Thay vì hỏi "Tui phải làm gì để thành công?", hãy hỏi "Điều gì chắc chắn làm tui hỏng việc?". Đó là tư duy đảo ngược (Inversion Thinking). Tránh được vài quyết định sai quan trọng thường đáng giá hơn nhiều so với cố nghĩ ra một nước đi thiên tài.
Khi ai cũng chạy theo công thức thành công
Nghe ngược với điều mình vẫn tin, phải hông? Nhiều người nghĩ muốn đi xa thì cần quyết định thiên tài, nước đi đột phá, chiến lược xuất sắc. Naval nói ngược lại: tránh sai quan trọng hơn.
Charlie Munger, người cộng sự lâu năm của Warren Buffett, từng có một bài nói chuyện ở trường đại học vào năm 1986. Ông không kể "làm sao để có cuộc đời hạnh phúc" mà kể "làm sao để có cuộc đời bất hạnh". Ông liệt kê những cách gần như chắc chắn dẫn xuống: nghiện ngập, không đọc sách, ghen tị với người khác, không học từ sai lầm, không giữ quan hệ tốt. Kết luận của ông đơn giản: tránh hết mấy thứ đó thì bạn đã hơn phần lớn người khác.
Cách nghĩ này gọi là đảo ngược. Giống như khi qua đường. Thay vì hỏi "đi sao cho nhanh nhất?", bạn hỏi "làm sao để không bị xe đụng?". Câu hỏi thứ hai giữ bạn sống lâu hơn.
Carl Jacobi: đảo ngược, luôn luôn đảo ngược
Nhà toán học người Đức Carl Jacobi có một câu nổi tiếng: "Invert, always invert", nghĩa là hãy đảo ngược, luôn luôn đảo ngược. Ông nhận ra nhiều bài toán khó sẽ dễ hơn khi giải theo chiều ngược lại.
Cách nghĩ này không chỉ dùng được trong toán. Nó dùng được trong công việc, trong dự án, trong những quyết định lớn nhỏ. Ví dụ:
- Muốn viết một bài thật hay? Hỏi trước: điều gì làm người đọc bỏ đi ngay?
- Muốn đổi nghề? Hỏi: điều gì làm cuộc chuyển nghề của tui đứt gánh giữa chừng?
- Muốn làm dự án mới? Hỏi: nếu sáu tháng sau mọi thứ dừng lại, lý do nhiều khả năng là gì?
Viết ra câu trả lời, rồi chặn những lý do đó trước. Việc này thường rẻ hơn nhiều so với sửa sau.
Nguy hiểm nhất không phải là đi sai đường, mà là đi theo đám đông trên con đường sai.
Cái bẫy bắt chước
Điều tui thấy ở anh em mình nhiều nhất là: thấy người xung quanh làm gì thì làm theo, mà không biết con đường đó có hợp với mình không. Naval gọi đó là khát vọng bắt chước (mimetic desire), một khái niệm của triết gia người Pháp René Girard.
Hình dung thế này. Đồng nghiệp nghỉ việc đi bán bảo hiểm và có vẻ ổn. Bạn bè đi học MBA và có vẻ lên nhanh. Hàng xóm mở quán cà phê và quán đông khách. Trong đầu bạn nảy ra ý nghĩ: "Hay mình cũng làm vậy?"
Bạn chỉ thấy kết quả của người khác. Bạn không thấy những thứ nằm sau:
- Người bán bảo hiểm đó có sẵn mạng lưới quen biết từ công ty cũ chưa?
- Người học MBA có được công ty hỗ trợ và có vị trí chờ sẵn không?
- Chủ quán có mặt bằng, kinh nghiệm và người nhà phụ giúp không?
Hoàn cảnh của họ khác bạn. Bắt chước đúng bề ngoài mà thiếu điều kiện nền thì rất dễ tốn công mà chẳng đi đâu.
Làm gì từ hôm nay
Tui không bảo bạn bỏ hết các công thức thành công. Tui chỉ gợi ý đổi thứ tự: trước khi thêm việc mới vào đời mình, hãy dọn bớt những việc chắc chắn gây hại. Một cuốn sổ tay ghi "những điều tui sẽ không làm" đôi khi hữu ích hơn cuốn sổ ghi "những điều tui phải làm".
Và mỗi lần thấy muốn bắt chước ai đó, hãy tự hỏi: mình đang muốn điều này thật, hay chỉ vì thấy người khác làm?
- Với mỗi quyết định lớn, viết ra ba điều chắc chắn làm nó hỏng, rồi tránh chúng trước.
- Lập danh sách "những điều tui sẽ không làm" và đọc lại mỗi tháng.
- Trước khi bắt chước ai, kiểm tra điều kiện nền của họ: mạng lưới, nguồn lực, thời điểm.
- Khi thấy mình bị cuốn theo đám đông, dừng lại hỏi: mình muốn điều này thật hay chỉ muốn giống người ta?