Walt Disney và cách biến trì hoãn thành giai đoạn ủ ý tưởng

Bạn có quen với những dòng sau không? Đặt báo thức dậy sớm để thành công nhưng bấm báo lại năm sáu lần. Lên kế hoạch thật chi tiết rồi lướt video "cho thư giãn" hai tiếng. Tự đặt hạn chót rồi liên tục nới ra. Mở file làm việc, nhìn chằm chằm mười phút rồi đi pha cà phê, dọn nhà và gọi đó là chuẩn bị.

Kết quả thường là xong trong vội vàng, chất lượng thấp hơn khả năng thật, cày đêm để cứu hạn chót, rồi thấy có lỗi với chính mình. Tui cũng từng đi con đường đó, nên viết bài này như người đi trước một đoạn.

#Vòng lặp mà ai cũng từng chạy

Trì hoãn, áp lực, chạy hạn chót, kiệt sức, rồi lại trì hoãn. Giống con chuột hamster chạy trong bánh xe. Tui đã thử Pomodoro, Getting Things Done và đủ ứng dụng quản lý việc. Chúng tốt, nhưng với tui chúng không chạm tới gốc: tui không hiểu vì sao mình né việc.

#Chuyện Walt Disney

Điều thú vị là Walt Disney, người dựng nên cả một đế chế hoạt hình, từng bị người làm cùng gọi là "vua trì hoãn". Theo lời một họa sĩ kỳ cựu làm việc với ông, ông hay dời quyết định tới phút cuối cùng có thể.

Vậy làm sao một người như thế tạo ra được những thành tựu lớn? Theo cách tui đọc, Walt không đánh nhau với xu hướng của mình. Ông đưa nó vào quy trình sáng tạo.

#Vì sao ta né việc khó

Theo những nghiên cứu về não bộ mà tui đọc, khi gặp nhiệm vụ phức tạp, vùng hạch hạnh nhân, trung tâm phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy, hoạt động mạnh. Ta thấy khó chịu và muốn trốn. Đó là lúc ta bấm sang video khác.

Áp lực thời gian lại kích hoạt hệ thưởng của não khá mạnh, nên nhiều người chỉ vào "chế độ siêu năng suất" khi hạn chót kề sát. Cảm giác ấy dễ gây nghiện, và đó là lý do vòng lặp cứ lặp.

#Ba giai đoạn Walt dùng

Theo lời kể về các cộng sự của ông, quy trình có ba bước rõ rệt:

1. Thu thập và quan sát. Kéo dài lâu, bề ngoài như chẳng làm gì cụ thể, nhưng liên tục quan sát và ghi chép.
2. Ủ ý tưởng. Ông như biến mất khỏi các cuộc họp, hay đi dạo một mình để ý tưởng tự lắng lại.
3. Bùng nổ. Khi hạn chót gần, ông làm việc dồn dập và ra quyết định.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ bước 3 có nguyên liệu từ bước 1 và 2. Người trì hoãn thông thường nhảy thẳng vào bước 3 với tay trắng.

Trì hoãn có chủ đích là có nguyên liệu trước khi bùng nổ. Trì hoãn vô thức là chỉ có áp lực.

#Thử có kiểm soát

Bản gốc tui viết dài hơn, ở đây tui giữ phần dùng ngay được:

• Với việc quan trọng, ghi ngay vài ý thô vào ngày đầu dù chưa muốn làm. Đó là bước thu thập.
• Dành một khoảng đi bộ hoặc việc nhẹ, để đầu tự xử lý. Đó là bước ủ.
• Đặt trước thời điểm bùng nổ, khóa lịch, tắt thông báo, rồi làm một mạch.
• Không nới hạn chót mỗi lần chột dạ. Muốn dời thì dời có lý do.

#Khi nào trì hoãn là cái bẫy

Cũng phải nói công bằng: không phải trì hoãn nào cũng là ủ ý tưởng. Nếu trong lúc dời việc bạn không thu thập gì, không nghĩ gì, chỉ lướt cho quên áp lực, thì đó là né tránh chứ không phải ủ.

Cách phân biệt đơn giản: cuối ngày, bạn có thể kể lại mình đã quan sát hoặc ghi lại điều gì cho việc đó không? Nếu có, bạn đang ủ. Nếu không, bạn đang trốn.

Tui rút ra một điều từ chuyện này: thay vì ghét bản thân mỗi lần dời việc, hãy hỏi "mình đang cần thêm nguyên liệu, hay đang sợ?". Nếu cần nguyên liệu thì đi tìm. Nếu sợ thì chia việc ra mảnh nhỏ nhất, làm trong mười phút, để cơn khó chịu hạ xuống rồi tính tiếp.